Chủ nghĩa hư vô là gì?

Chủ nghĩa hư vô (nihilism) là quan niệm rằng cuộc sống không mang ý nghĩa, mục đích hay giá trị nội tại nào — rằng mọi điều ta coi là quan trọng, xét cho cùng, đều là tuỳ tiện. Đây vừa là một lập trường triết học, vừa là một trạng thái tâm lý mà nhiều người rơi vào khi niềm tin cũ sụp đổ.

Khi mọi giá trị mất nền

Hư vô thường không đến như một lựa chọn, mà như một sự mất mát: khi tôn giáo, lý tưởng hay câu chuyện từng nâng đỡ ta không còn thuyết phục, ta đứng trước một khoảng trống. Nietzsche gọi sự kiện văn hoá này là "cái chết của Thượng đế" — và ông không reo mừng, mà cảnh báo: ông xem hư vô là cuộc khủng hoảng lớn mà nhân loại hiện đại phải đi qua. Nó là người bà con gần của khủng hoảng hiện sinh.

Vì sao hư vô là ngõ cụt

Hư vô có một sức hấp dẫn lạnh lùng: nếu chẳng gì có ý nghĩa, thì chẳng gì đáng để cố gắng, và ta được miễn mọi trách nhiệm. Nhưng đó cũng chính là cái bẫy của nó — nó không dẫn tới tự do mà tới tê liệt, không tới bình an mà tới trống rỗng. "Chẳng gì quan trọng" nghe như giải thoát, nhưng sống theo nó là một cái chết chậm của ý chí.

Vượt qua hư vô bằng tự kiến tạo ý nghĩa

Câu trả lời mà triết học hiện sinh đưa ra không phải là chứng minh vũ trụ "vốn có" ý nghĩa, mà là: nếu ý nghĩa không được trao sẵn, thì ta là kẻ kiến tạo nó. Khoảng trống hư vô, nghịch lý thay, lại là một không gian tự do — nơi ta chịu trách nhiệm dệt nên ý nghĩa của riêng mình qua những gì ta chọn yêu, chọn làm, chọn dấn thân. Hư vô là câu hỏi; hành động là câu trả lời.

Vân Tay Trên Mặt Nước chạm vào hư vô không bằng lý thuyết, mà bằng một câu chuyện buồn: cái chết vì rượu của một người quen — "anh Tí". Đứng trước di ảnh, tác giả tự hỏi phải chăng cuộc đời anh ấy "không có một điều gì đó lớn lao – một niềm tin chẳng hạn – để bám víu vào". Và anh rút ra: "Khi người ta không còn một chút niềm tin hoặc một điều gì đó để hướng đến trong cuộc sống, ranh giới giữa việc sống tiếp hay buông xuôi đột nhiên trở nên mờ nhạt." Với anh, lối ra khỏi hư vô không phải một lập luận, mà là dám tạo ra ý nghĩa và dấu ấn của riêng mình — đúng tinh thần "vân tay trên mặt nước".

Tự dệt nên ý nghĩa giữa một thế giới không bảo đảm chính là hành vi kháng thương tận cùng. Đọc thêm giới thiệu cuốn sách.