Triết học hiện sinh là gì?

Triết học hiện sinh (hay chủ nghĩa hiện sinh) là một trào lưu tư tưởng đặt con người cá nhân — với tự do, lo âu, trách nhiệm và cái chết của họ — vào trung tâm. Thay vì hỏi "vũ trụ vận hành thế nào", nó hỏi một câu gần gũi hơn: "Làm người, sống một đời người, nghĩa là gì?"

Định nghĩa cốt lõi

Câu khẩu hiệu nổi tiếng của Jean-Paul Sartre cô đọng tinh thần này: "hiện hữu có trước bản chất" (existence precedes essence). Nghĩa là: con người không sinh ra với một "bản chất" hay mục đích định sẵn. Trước hết ta tồn tại, rồi qua những lựa chọn của mình mà ta trở thành ai đó. Ta là tổng của những gì ta chọn làm — không hơn, không kém.

Những câu hỏi hiện sinh

Triết học hiện sinh xoay quanh vài câu hỏi lớn:

Tự do và trách nhiệm. Nếu ta tự do chọn, ta cũng hoàn toàn chịu trách nhiệm — một gánh nặng mà Sartre gọi là "bị kết án phải tự do".
Lo âu. Đối diện tự do vô hạn, ta thấy chóng mặt — cái Kierkegaard gọi là "chóng mặt của tự do".
Ý nghĩa và cái phi lý. Nếu vũ trụ không trao sẵn ý nghĩa, ta sống thế nào? Đây là ranh giới với chủ nghĩa hư vô.
Sự chân thực. Làm sao sống thật với chính mình thay vì tan vào đám đông?

Những tên tuổi lớn

Søren Kierkegaard — thường được xem là cha đẻ của hiện sinh; bàn về lo âu, tuyệt vọng và "bước nhảy của niềm tin".
Friedrich Nietzsche — "cái chết của Thượng đế", hư vô, và việc tự sáng tạo giá trị.
Jean-Paul Sartre — tự do triệt để, trách nhiệm, "tự dối mình" (bad faith).
Martin Heidegger — câu hỏi về hiện hữu, sống "thật" trước cái chết.
Albert Camus — cái phi lý, và câu hỏi vì sao vẫn nên sống.

Hiện sinh trong đời sống hôm nay

Dù sinh ra từ thế kỷ 19–20, các câu hỏi hiện sinh lại càng nóng trong thời đại quá nhiều lựa chọn và quá ít điểm tựa cố định. Khủng hoảng hiện sinh, khủng hoảng tuổi 25, cảm giác lạc giữa đồng hồ xã hội — tất cả đều là phiên bản đời thường của những vấn đề mà các triết gia này đã đào sâu.

Vân Tay Trên Mặt Nước thấm đẫm tinh thần hiện sinh — và nói bằng ngôn ngữ riêng. Ngay nhan đề đã là một mệnh đề hiện sinh: in một dấu vân tay độc bản lên "mặt nước của thời cuộc" vốn "từ chối mọi sự lưu giữ" — tức "dám dấn thân, dám hành động và xác lập sự tồn tại của mình ngay giữa tâm bão của những điều không thể nắm bắt". Cuốn sách dẫn vào những tên tuổi hiện sinh theo cách rất đời: mở đầu bằng "cơn chóng mặt của tự do" của Kierkegaard, dùng ba trạng thái hiện hữu của Heidegger (thường nhật – chân thực – không chân thực), và đối thoại với Sartre, Nietzsche như "những gã khổng lồ". Với tác giả, hiện sinh không phải lý thuyết hàn lâm, mà là câu hỏi sống: làm sao để là chính mình giữa một thời đại quá nhiều lựa chọn và quá ít điểm tựa.

Triết học hiện sinh không cho ta câu trả lời đóng gói sẵn; nó trao lại cho ta trách nhiệm — và tự do — để tự viết. Đó cũng là tinh thần của cuốn sách.