Sartre là ai?
Jean-Paul Sartre (1905–1980) là triết gia, nhà văn người Pháp, gương mặt trung tâm của chủ nghĩa hiện sinh thế kỷ 20. Ông đưa triết học hiện sinh ra khỏi giảng đường, vào tiểu thuyết, kịch và đời sống công chúng — và biến "tự do" thành cả một lời tuyên ngôn lẫn một gánh nặng.
"Hiện hữu có trước bản chất"
Công thức nổi tiếng nhất của Sartre: con người không sinh ra với một "bản chất" định sẵn. Trước hết ta tồn tại, rồi qua hành động mà ta tự định nghĩa mình ta là ai. Không có bản thiết kế, không có số phận viết sẵn — ta là tổng những lựa chọn của mình.
"Con người bị kết án phải tự do"
Hệ quả của điều trên vừa giải phóng vừa đáng sợ: nếu không gì định sẵn, thì ta hoàn toàn chịu trách nhiệm cho con người mình trở thành. Sartre gọi đó là bị "kết án phải tự do" — ta không thể trốn khỏi tự do, kể cả khi không chọn cũng đã là một chọn lựa. Đây là lý do tự do đi liền trách nhiệm.
"Tự dối mình" (bad faith)
Để né tránh gánh nặng tự do, con người hay rơi vào mauvaise foi — tự dối mình: giả vờ rằng ta "không có lựa chọn", rằng vai trò hay hoàn cảnh buộc ta phải thế. Sống thật với chính mình, với Sartre, là thôi tự dối và dám sở hữu tự do của mình.
Vì sao Sartre quan trọng với cuốn sách
Tinh thần "ta tự xác lập sự tồn tại của mình qua hành động" gần như là một định nghĩa khác cho hình ảnh trung tâm của cuốn sách: in dấu vân tay độc bản lên mặt nước của thời cuộc.
Vân Tay Trên Mặt Nước không dành một chương riêng cho Sartre, nhưng đưa ông vào như một trong "những gã khổng lồ" mà tác giả đối thoại. Anh dùng Sartre để minh họa lối tự vấn ở cấp độ lớn hơn — vượt khỏi "cái ao làng tư tưởng" của riêng mình: thay vì chỉ hỏi "Làm sao biết mình thích nghề gì?", ta hỏi những câu như "Tại sao Sartre cho rằng con người không thể hoàn toàn thực sự là mình, trong khi Nietzsche tin rằng con người có thể đạt đến cái thực khi là một Übermensch?". Với anh, va chạm với những hệ quy chiếu lớn như Sartre chính là cách tư duy của ta được tôi luyện.