Ba trạng thái hiện sinh

Con người không sống cùng một thái độ suốt đời. Triết học hiện sinh gợi ý rằng có những trạng thái — những cách căn bản để ta đối diện với tự do, ý nghĩa và cái chết — và phần lớn chúng ta dịch chuyển giữa chúng. Một bản đồ kinh điển đến từ Kierkegaard.

Trạng thái thẩm mỹ

Người sống ở trạng thái thẩm mỹ đuổi theo cái thú vị, cái mới, cái dễ chịu — sống cho khoảnh khắc, né tránh cam kết. Nó hấp dẫn nhưng mong manh: khi sự mới mẻ cạn, còn lại là chán chường và một nỗi trống rỗng âm ỉ.

Trạng thái đạo đức

Ở trạng thái đạo đức, con người bắt đầu cam kết: chọn lấy bổn phận, lời hứa, trách nhiệm với người khác. Đời sống có hình hài và chiều sâu hơn, nhưng cũng nặng hơn — và có thể cứng nhắc nếu chỉ còn là tuân thủ quy tắc.

Trạng thái thứ ba: bước nhảy

Kierkegaard gọi tầng sâu nhất là tôn giáo — một "bước nhảy của niềm tin", nơi con người đối diện trực tiếp với cái vô hạn và bất định mà vẫn dám sống và dấn thân. Ta không cần đọc nó theo nghĩa tín ngưỡng hẹp: cốt lõi là khả năng cam kết trọn vẹn ngay cả khi không có gì bảo đảm. Nó cộng hưởng với hình ảnh "đứa trẻ" trong ba lần lột xác của Nietzsche.

Trong Vân Tay Trên Mặt Nước, "ba trạng thái" được lấy theo Heidegger chứ không phải Kierkegaard. Tác giả mô tả con người tồn tại trên một phổ ba trạng thái hiện hữu: thường nhật (Heidegger gọi là "chưa được sở hữu" — ta trôi nổi, vô thức làm theo đám đông); chân thực ("sở hữu mình" — ta hành động "vì sự kiên định của chính mình, chứ không phải vì mọi người đều làm vậy"); và không chân thực ("khước từ sở hữu" — chủ động chạy trốn khỏi bất an bằng cách lao vào đám đông). Theo anh, ta không đứng yên ở một trạng thái: tiếng gọi của tâm can đẩy ta về phía chân thực, còn nỗi lo âu hiện sinh lại dễ kéo ta rơi trở lại sự thường nhật.

Hiểu mình đang ở trạng thái nào là bước đầu để chọn bước tiếp. Đọc thêm về triết học hiện sinh hoặc giới thiệu cuốn sách.